Ở tỉnh Bình Định có nhì giếng cũ rích mà từ bao đời nay, người dân luôn tin rằng nó gắn với những câu chuyện can dự tới nhà Tây Sơn.
Các nhà khảo cổ lỗ sắm thấy gì tại khu vực nghi vết tích lăng chiêu tập vua Quang Trung Khai quật dấu tích lăng tuyển mộ vua Quang quẻ Trung Chuyện về ngôi chiêu mộ thứ phi vua Quang Trung trong rừng Cấm
Một giếng nằm trong Bảo tồn Quang đãng Trung gắn với tuổi thơ 3 anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ cũng như tương lai lừng lẫy của nhà Tây Sơn.
Giếng còn lại nằm ở thôn Xuân An, một thời nuôi sống đội quân hậu cần của nghĩa binh Tây Sơn. Chưa hết, giếng cũ rích này cũng là nơi khởi nguồn của rộng rãi mối tình đẹp…
Giếng nước gắn với nhà Tây Sơn
Giếng nước ở Bảo tồn Quang quẻ Trung.
Không chỉ có cư dân địa phương, phổ thông du khách đến Bảo tàng Quang quẻ Trung (ở thôn Kiên Mỹ, đô thị Phú Phong, thị xã Tây Sơn, thức giấc Bình Định) đều thành kính dâng hương tại Điện thờ Tây Sơn tam kiệt, rồi đây giếng uống nước phía bên phải Điện thờ xách nước rửa mặt và nguyện cầu.
Theo ông Nai lưng Trung Thông, cán bộ Bảo tàng Quang đãng Trung, giếng nước cũ kĩ này cùng với cây me trong Bảo tồn Quang đãng Trung là nhì di vật trong vườn nhà của ông Hồ Phi Phúc (cha của ba anh em nhà Tây Sơn) ngày xưa còn lại.
Sau khi ông Hồ Phi Phúc trong khoảng làng Phú Lạc (nay thuộc phường Bình Thành, quận Tây Sơn) quê bà xã sang định cư tại làng Kiên Mỹ gần bến Trường Trầu để tiện lợi cho việc buôn bán, thì có trồng cây me và đào một giếng nước ở nhì bên ngôi nhà.
“Giếng nước ngày xưa được ghép bằng đá ong, không có vữa hồ, không có thành giếng, sâu khoảng 8m, các con phố kính gần 1m.
Sau này, để kiểm soát an ninh giếng nên Ban giám đốc Bảo tồn Quang Trung mới xây thêm thành giếng và hàng rào bảo kê như bây giờ”, ông Thông cho biết.
Theo ông Tô Đình Minh (60 tuổi, ở thôn Kiên Mỹ), người gắn bó với giếng nước từ thuở tí hon, hiện nay là thợ tự sướng ở Bảo tồn Quang Trung, ngày xưa, cả làng Kiên Mỹ chỉ có mỗi giếng nước trong Điện thờ Tây Sơn tam kiệt nên người địa phương gọi đó là giếng làng.
Nước giếng rất trong và mát. Sau này, làng Kiên Mỹ có thêm đa dạng giếng mới nhưng nhiều người vẫn thích dùng nước giếng làng.
Có những năm nắng hạn, các giếng trong làng Kiên Mỹ đều khô cạn thì giếng trong điện thờ vẫn ăm ắp nước.
Cây me nằm bên cạnh giếng nước ở Bảo tàng Quang quẻ Trung.
Theo mày mò của chúng tôi, nơi đây cũng là nơi 3 đồng đội nhà Tây Sơn: Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lần lượt chào đời.
Tới bây giờ, người địa phương trong vùng còn lưu truyền những câu chuyện về tuổi thơ của 3 anh em nhà Tây Sơn gắn với giếng nước, với cây me trước sân nhà.
Chuyện rằng, từ tí hon tới lớn, ngày ngày 3 bằng hữu nhà Tây Sơn tập võ, luyện công dưới gốc me, tới khi mệt thì sang ngồi nói quanh nói quẩn giếng nước trò chuyện.
Sau khi thành lập công ty để khởi nghiệp, cũng tại cây me, giếng nước này, Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ đã chủ trì bao nhiêu cuộc bàn thảo chuyện quốc sự cùng văn thần võ tướng.
Sự nghiệp của nhà Tây Sơn gần như gắn chặt với giếng nước, cây me trong vườn nhà ngay từ lúc dấy binh, xuyên suốt quá trình lịch sử lẫy lừng.
Sau khi nhà Tây Sơn mất, vua Gia Long triều Nguyễn lên cầm quyền đã thẳng tay bầy đàn áp, tận diệt đa số những gì can hệ tới dòng họ và vương triều Tây Sơn.
Đương nhiên, cây me và giếng nước trong vườn nhà ông Hồ Phi Phúc vẫn sống sót.
Để bộc lộ lòng hàm ân vô hạn đối với nhà Tây Sơn, năm Minh Mạng thứ 3 (1823), cư dân làng Kiên Mỹ đã góp công, góp của xây đắp ngôi đình làng trên nền nhà cũ của ông Hồ Phi Phúc để kín đáo thờ 3 bạn bè nhà Tây Sơn nhưng lấy tên là đình Kiên Mỹ và gọi là thờ thành hoàng nhằm che mắt chính quyền.
Năm 1958, người dân địa phương xây dựng lại ngôi đình ngay trên nền cũ, chính thức lấy tên là Đền thờ Tây Sơn.
Sau ngày non sông thống nhất, tỉnh Nghĩa Bình (nay tách thành Bình Định và Quảng Ngãi) đã xây đắp Bảo tàng Quang quẻ Trung kế bên khu di tích đền thờ.
Theo tìm hiểu của chúng tôi, những năm chiến tranh, Điện thờ Tây Sơn còn là nơi đa dạng người tới tránh bom đạn, cầu mong anh linh Tây Sơn tam kiệt chở che.
Vậy mà rất bình an, không một tên lính nào dám chĩa súng bắn tham gia khu vực đền thờ. “Hồi ấy, cả làng hứng chịu bom đạn của quân thù, người dân run sợ nên lên đây giảm thiểu đạn.
Chắc có nhẽ quân thù biết nơi đây linh thiêng nên không bao giờ chúng dám ho he tới đây, dù chỉ là một viên đạn bắn từ xa”, ông Minh cho nhân thức.
Từ thời Tây Sơn đến nay đã hơn 250 năm trôi qua nhưng người địa phương làng Kiên Mỹ vẫn giữ giàng những di tích và tôn thờ nhà Tây Sơn trong đời sống tôn giáo của bản thân mình.
Trên mảnh đất xưa, cây me, giếng nước vẫn tràn đầy biết bao hoài niệm.
Đến nay, cư dân vẫn còn lưu truyền các câu ca dao: “Cây me, giếng nước, sân đình/ Ơn sâu, nghĩa nặng, dân bản thân còn ghi”; hay câu: “Cây me cũ, bến Trầu xưa/ Dẫu không tình nghĩa cũng đưa đón trọn niềm”.
Khối gỗ kỳ lạ dưới đáy giếng cổ hủ
Cách Bảo tàng Quang đãng Trung chừng 50km về phía Đông, tại thôn Xuân An (thị trấn Cát Minh, thị xã Phù Cát, tỉnh Bình Định) hiện vẫn còn một giếng cũ rích có niên đại phổ thông thế kỷ.
Giếng cũ kĩ ở thôn Xuân An nằm sát mặt trục đường bê tông, phổ quát bậc cao siêu trong thôn bảo đây là một cái giếng rất đặc biệt. Bởi giếng nước này đã được nghĩa binh Tây Sơn sử dụng.
Chính tại nơi đây, nhờ cái giếng Chăm khác biệt này, nghĩa quân Tây Sơn đã chọn khiến nơi dừng chân dài lâu trong công đoạn khởi nghĩa.
Theo tò mò của chúng tôi, gần nơi giếng cổ tọa lạc vẫn còn các di tích như Vườn Cố, là nơi quân đội nhà Tây Sơn tạm thời giam những binh quân nhân vi phạm quân luật; hoặc Bàu Voi, nơi ngày xưa có một bàu nước mà nghĩa quân Tây Sơn thường dắt voi trận ra tắm sau mỗi lần xung trận; và Gò Kho, nơi tích trữ lương thực, thực phẩm để cung cấp cho các chiến trận trong suốt cuộc khởi nghĩa của 3 bằng hữu nhà Tây Sơn.
Dưới đáy giếng cũ rích ở thôn Xuân An có một khối gỗ không mục nát, hư hỏng dù ngâm nội địa nhiều thế kỷ.
Tới tận giờ, người dân Xuân An vẫn không nắm bắt nổi vì sao người xưa đào giếng lại lót dưới đáy 1 bộng gỗ, và cũng chẳng nắm bắt đó là loại gỗ gì mà có thể ngâm trong nước đã phổ thông thế kỷ nay mà không mục rã.
Khối gỗ hình vuông, dày hạn độ 1 tấc, ngang khoảng 60cm, dài khoảng 100cm.
Theo những người dân địa phương từng cảo giếng (vét đáy giếng) cho nhân thức, trải qua hàng trăm năm ngâm bản thân mình nội địa nhưng hiện khối gỗ dưới giếng cũ rích ở thôn Xuân An vẫn còn nguyên vẹn, không có tín hiệu mục nát, hư hỏng. Khi giở khối gỗ lên, mạch nước từ dưới đáy giếng phun lên phùn phụt.
Chị Trần Thị Minh (36 tuổi, ở thôn Xuân An) cho nhân thức: “Nơi cái giếng cũ kĩ tọa lạc nằm cạnh đầm nước mặn Đạm Thủy, vùng sản xuất muối của phố Cát Minh, ấy thế mà giếng này chưa bao giờ bị nhiễm mặn.
Khác lạ trong những mùa hạn hán, hồ hết các giếng nước trong vùng đều cạn kiệt, hoặc nhiễm phèn, nhiễm mặn, thì riêng giếng này vẫn định hình mực nước, trong veo, ngọt lịm”.
Tiến sĩ Đinh Bá Hòa, nguyên Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp Bình Định cho biết: “Giếng cũ kĩ ở thôn Xuân An có trong khoảng thời Chăm.
Bởi nhìn từ miệng xuống dưới đáy là một khối vuông chứ không hề là hình tròn như mọi giếng ở vùng quê hiện đang sử dụng.
Trong khoảng khi khai sinh lập nghiệp, người Việt đã thấy có giếng này, hơn nữa trước đây vùng đất này một thời trong lịch sử là của cư dân Chăm sinh sống, trong khoảng đó dân dã nghĩ rằng giếng loại này là giếng Chăm”.
Chuyện tình bên giếng cũ rích
Theo mày mò của chúng tôi, trước đó, do giếng cũ rích không bao giờ cạn nước, nước giếng lại ngọt, nên có tới hàng ngàn hộ dân sống nói quanh nói quẩn vùng lấy nguồn nước của giếng cũ kĩ này khiến cho nước sinh hoạt cho mái nhà.
Ngày ngày, hàng trăm tuổi teen, thôn nữ, không chỉ của thôn Xuân An mặc cả ở những làng phụ cận quang gánh dập dìu dồn vào một chỗ về giếng này lấy nước.
Nam phụ nữ tú gặp gỡ nhau, mắt liếc đưa tình, thế là nảy sinh những chuyện tình đẹp.
Đến giờ, ông Đặng Xuân Thanh (63 tuổi, ở thôn Xuân An) vẫn còn nhớ như in mối ngọn nguồn của chính mình với bà Trịnh Thị Kim Kha, và giờ đã biến thành người cung phi gắn bó keo sơn suốt mấy chục năm qua của ông.
Ông Thanh kể: “Sở dĩ tôi xem xét tới bà ấy là vì thấy ngày nào bà ấy cũng tới giếng gánh nước, có ngày gánh đến dăm bận.
Dù đã xem xét, nhưng hồi ấy không ai dám nói lời nào, mà chỉ dám nhìn lén. Mãi sau này tôi mới thú thật là mái ấm tôi không dùng phổ thông nước vậy đâu.
Thấy trong lu còn nước là tôi xài lồng bồng cho hết để đi gánh nước, kiếm cớ để được nhìn thấy bà ấy. Vậy là chúng tôi thương nhau, cưới nhau, ở với nhau mãi đến tận giờ”.
Ông È Văn Ngẫu (85 tuổi, ở thôn Thái Bình, thị trấn Cát Tài) móm mém kể lại câu chuyện của mình: “Hồi xưa, tôi khiến cho nghề tiến công tranh (cắt cây tranh trên núi về làm lá lợp nhà) cho người địa phương ở khu này.
Có bận đi ngang qua giếng lúc trưa nắng, thấy cô gái đi gánh nước, tôi ké lại xin nước uống, rồi chuyện trò mới biết đó là cô Thảo đứa ở địa phương.
Trong khoảng bé nhỏ tới lúc đó, tôi chưa bao giờ uống được nước giếng nào mà ngọt mát tương tự. Uống mấy dạo như vậy thì tôi với Thảo thành hoàng hậu thành chồng, sống với nhau tới tận hiện thời.
Có mấy ông bạn làm nghề đánh tranh như tôi cũng tìm được vợ nhờ cái giếng này”.
Ông Thanh kể về chuyện tình của mình bên giếng cổ hủ.
Theo ông Thanh, nước của giếng cổ lỗ này dùng để nấu rượu thì rượu ngon chẳng thua gì rượu Bàu Đá ở thị trấn Nhơn Lộc (thị phố An Nhơn, thức giấc Bình Định), một thương hiệu rượu nổi tiếng khắp cả nước.
“Sở dĩ rượu Bàu Đá ngon có tiếng rằng do người ta múc nước trong 1 cái bàu nằm giữa cánh đồng, dưới đáy bàu có phổ biến tảng đá Chăm, múc nước bàu này về nấu rượu rất ngon.
Cái giếng này cũng xây từ nhiều tảng đá Chăm nên hậu vị ngọt rất dễ uống”, ông Thanh cho biết
Đương nhiên, trong 5 năm quay về đây, khi nhà nhà đã có giếng đóng, giếng khoan thì giếng cổ lỗ ở Xuân An không còn được dùng như trước.
Giếng cũ rích hiện thời cỏ hoang mọc dày, kế bên con đường bê tông mới khiến cho. Mặt giếng được đậy một tấm lưới B40, nhằm để người đi tuyến phố không bị lỡ chân rớt xuống.
“Giờ nhà ai cũng có giếng, có điện, có nước sẵn trong nhà, nhưng với tôi và dân làng lòng vòng đây, nước giếng cổ vẫn là ngon nhất. Giờ giếng cổ lỗ nằm hoang vu, chẳng mấy chốc sẽ bị thời gian vùi lấp, tôi thấy tiếc nuối rứt ruột.
Giá mà nó được người ta trùng tu, tu bổ lại cho xinh xắn, khang trang thì quý biết mấy. Dù gì, nó cũng là di sản quý mà thời phụ vương ông để lại”, ông Thanh tiếc rẻ.
Tấn sĩ Đinh Bá Hòa cho biết: “Để bảo tồn giếng cổ hủ ở thôn Xuân An, Bảo tồn Tổng thích hợp Bình Định đã tiến hành khảo sát, lập bạn dạng đồ số về chuỗi hệ thống các di tích cần được bảo vệ.
Đây là cơ sở vật chất pháp lý nhằm quản lý tốt hơn di tích này, để thế hệ tương lai còn được nhận ra và tiếp tục nghiên cứu về di tích giếng cổ đã sống sót hàng trăm năm của người Chăm pa xưa”.
Theo PV (Công an nhân dân)
Xem thêm: đại ký máy bơm nước chính hãng
No comments:
Post a Comment